Książka zajmuje szczególne miejsce w dorobku naukowym Józefa Pietera - była pisana przez Autora u schyłku jego życia i stanowi swoiste zwieńczenie jego osiągnięć naukowych. Lektura tej pracy pobudza do refleksji nad funkcjonowaniem ludzkiego umysłu i ludzkich aspiracji poznawczych. Autor w oryginalny sposób dokonuje syntezy wiedzy powstającej w ramach odległych nieraz od siebie i odrębnie rozwijanych wątków tematycznych z różnych dyscyplin naukowych, dążąc do sformułowania konkluzji na najbardziej uogólnionym poziomie, a jednocześnie pokazując, jaką w tym uogólnieniu rolę odgrywa psychologia. Psychologia jest tu traktowana jako nauka wyjaśniająca szczególnego rodzaju aktywność poznawczą człowieka, a mianowicie: filozofowanie. Głównym celem jest pokazanie, jak psychologia jako nauka staje się coraz bardziej użyteczna nie tylko w praktyce społecznej, ale w rozwijaniu dyscyplin pokrewnych, takich jak pedagogika, socjologia, historia i naukoznawstwo, by w końcu wyjaśnić, na czym polega i od czego zależy uprawianie filozofii "na własną rękę" i na własny użytek. Udzielając odpowiedzi na pytanie dotyczące czynności filozofowania, Autor formułuje kilka przekonujących i jednocześnie oryginalnych wyjaśnień o charakterze hipotetycznym. Jednym z nich jest przekonanie o roli, jaką odgrywa stan psychiczny człowieka, zwany tu zadziwieniem. Drugą ważną supozycją Autora jest teza o roli tzw. hiperfunkcji, czyli nadmiaru informacji. Kolejna supozycja dotyczy samoświadomości człowieka - im jest ona większa, tym wyraźniej człowiek jest w stanie dostrzegać swój stosunek do świata i siebie samego.